तिरुपतीत अर्पण केलेल्या केसांचा कोट्यवधींचा व्यवसाय; हे केस नेमके कोण विकत घेतं?-ತಿರುಪತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಅರ್ಪಿಸುವ ಕೂದಲಿನ ಕೋಟ್ಯಂತರ ರೂಪಾಯಿ ವ್ಯವಹಾರ; ಈ ಕೂದಲ ಯಾರು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾರೆ ಯಕ್ಷಪ್ರಶ್ನೆ ?

तिरुपतीत अर्पण केलेल्या केसांचा कोट्यवधींचा व्यवसाय; हे केस नेमके कोण विकत घेतं?

तिरुपती : भगवान व्यंकटेश्वराच्या चरणी श्रद्धेने केस अर्पण करण्याची परंपरा तिरुमला येथे अनेक वर्षांपासून सुरू आहे. दररोज हजारो भाविक मुंडण करून आपले केस देवस्थानाला अर्पण करतात. मात्र, भाविकांनी अर्पण केलेल्या या केसांचे पुढे काय होते? हे केस कोण खरेदी करते आणि त्यातून तिरुमला तिरुपती देवस्थानला किती उत्पन्न मिळते, याबाबत अनेकांना उत्सुकता असते.

तिरुमला तिरुपती देवस्थानच्या माहितीनुसार, 27 मे 2026 पर्यंत 12 लाख 43 हजार 63 भाविकांनी केस अर्पण केले होते. मे 2023 पर्यंत हा आकडा 10 लाख 18 हजार 370, तर मे 2024 पर्यंत 10 लाख 65 हजार 729 इतका होता. यावरून केस अर्पण करणाऱ्या भाविकांची संख्या सातत्याने वाढत असल्याचे दिसून येते.

सहा दिवसांत दररोज 50 हजारांहून अधिक भाविकांचे मुंडण

उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या आणि आठवड्याच्या शेवटी तिरुमलामध्ये मोठी गर्दी होते. 18 ते 23 मे 2026 या सहा दिवसांत दररोज 50 हजारांहून अधिक भाविकांनी केस अर्पण केले. 23 मे रोजी तर तब्बल 57 हजार 580 भाविकांनी मुंडण करून केस अर्पण केले.

अर्पण केलेले केस थेट विकले जातात का?

भाविकांकडून जमा झालेले केस प्रथम तिरुमला येथे गोळा करून सुरक्षितपणे साठवले जातात. त्यानंतर ते लोअर तिरुपती येथील विशेष केंद्रात पाठवले जातात. येथे केसांची स्वच्छता करून त्यांची लांबी, रंग, गुणवत्ता आणि प्रकारानुसार वर्गवारी केली जाते.

तिरुपतीमध्ये केसांचे मुख्यतः सहा प्रकार केले जातात—

• प्रकार 1 : 31 इंचांपेक्षा जास्त लांबीचे केस
• प्रकार 2 : 16 ते 30 इंच
• प्रकार 3 : 10 ते 15 इंच
• प्रकार 4 : 5 ते 9 इंच
• प्रकार 5 : 5 इंचांपेक्षा कमी
• प्रकार 6 : पांढरे किंवा राखाडी केस

यापैकी लांब आणि नैसर्गिक केसांना सर्वाधिक मागणी असते.

मग हे केस कोण खरेदी करतं?

टीटीडी हे केस ई-लिलावाद्वारे विकते. केसांच्या व्यापारातील देश-विदेशातील कंपन्या आणि व्यापारी या लिलावात सहभागी होतात. खरेदी केलेल्या केसांचा वापर प्रामुख्याने विग, हेअर एक्स्टेंशन आणि विविध सौंदर्यप्रसाधन उद्योगासाठी केला जातो.

तिरुपतीच्या नैसर्गिक काळ्या, चमकदार आणि लांब केसांना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत विशेष मागणी आहे. युरोप, आशिया आणि अमेरिकेतील ग्राहक तसेच फॅशन आणि सौंदर्य उद्योगात या केसांचा वापर केला जातो.

एका किलो केसांची किंमत किती?

केसांची किंमत त्यांच्या गुणवत्तेनुसार मोठ्या प्रमाणात बदलते. ‘ऑक्शन्स इंडिया’च्या माहितीनुसार, अलीकडील एका ई-लिलावात पहिल्या श्रेणीतील केसांचा किमान दर सुमारे 72,082 रुपये प्रति किलो, तर पाचव्या श्रेणीतील केसांचा दर केवळ 135 रुपये प्रति किलो होता.

या लिलावात पहिल्या श्रेणीतील सुमारे 600 किलो केस, तर पाचव्या श्रेणीतील तब्बल 2.83 लाख किलो केस विक्रीसाठी ठेवण्यात आले होते.

2011 पासून ई-लिलावामुळे उत्पन्नात वाढ

पूर्वी तिरुपतीतील अर्पण केलेल्या केसांची विक्री एजंटांच्या माध्यमातून केली जात होती. मात्र, 2011 पासून ई-लिलाव पद्धत सुरू करण्यात आली. यामुळे अधिक व्यापारी सहभागी होऊ लागले आणि पारदर्शक स्पर्धात्मक प्रक्रियेतून केसांना बाजारभाव मिळण्यास मदत झाली.

1938 ते 1985 या काळात केस गोळा करून विकण्याचे काम खासगी कंपन्यांमार्फत केले जात होते. 1985 नंतर टीटीडीने केस अर्पण केंद्रांचे व्यवस्थापन आणि विक्रीची प्रक्रिया स्वतःच्या नियंत्रणाखाली घेतली.

केसांच्या विक्रीतून कोट्यवधींचे उत्पन्न

भाविकांच्या केसांच्या विक्रीतून टीटीडीला दरवर्षी मोठे उत्पन्न मिळते. उपलब्ध आकडेवारीनुसार—

2020-21 : 67 कोटी रुपये
2021-22 : 75 कोटी रुपये
2022-23 : 135 कोटी रुपये
2023-24 : 167 कोटी रुपये

तर 2024-25 मध्ये केसांच्या विक्रीतून सुमारे 190 कोटी रुपयांचे उत्पन्न मिळण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला होता. भविष्यात हा आकडा 200 कोटी रुपयांचा टप्पाही ओलांडण्याची शक्यता आहे.

दररोज हजारो भाविक करतात केस अर्पण

तिरुमला येथे भगवान व्यंकटेश्वराच्या दर्शनासाठी दररोज साधारण 70 ते 90 हजार भाविक येतात. उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या आणि सणांच्या काळात ही संख्या आणखी वाढते.

टीटीडीच्या माहितीनुसार, 29 जून रोजी 95 हजार 498 भाविकांनी दर्शन घेतले होते. त्यापैकी 30 हजार 231 भाविकांनी केस अर्पण केले.

श्रद्धेपासून जागतिक बाजारपेठेपर्यंत…

भाविकांसाठी केस अर्पण करणे ही श्रद्धेची बाब असली, तरी या प्रक्रियेतून निर्माण होणारे केसांचे व्यवस्थापन हे मोठे आर्थिक आणि व्यावसायिक क्षेत्र बनले आहे. तिरुमलातून मिळणारे उच्च दर्जाचे नैसर्गिक केस जगभरातील विग आणि हेअर एक्स्टेंशन उद्योगासाठी महत्त्वाचे कच्चा माल ठरत आहेत.

अशा प्रकारे भाविकांच्या श्रद्धेतून अर्पण झालेले केस पुढे आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत पोहोचतात आणि त्यातून तिरुमला तिरुपती देवस्थानला दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांचे उत्पन्न मिळते.

ತಿರುಪತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಅರ್ಪಿಸುವ ಕೂದಲಿನ ಕೋಟ್ಯಂತರ ರೂಪಾಯಿ ವ್ಯವಹಾರ; ಈ ಕೂದಲ ಯಾರು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾರೆ ಯಕ್ಷಪ್ರಶ್ನೆ ?

ತಿರುಪತಿ : ಭಗವಾನ್ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಭಕ್ತಾದಿಗಳಿಂದ ಕೂದಲು ಅರ್ಪಿಸುವ ಪರಂಪರೆ ತಿರುಮಲದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಕಾಲಾಂತರಗಳಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಮುಡಿ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಕೂದಲನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತರು ಅರ್ಪಿಸುವ ಈ ಕೂದಲು ಮುಂದೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಈ ಕೂದಲನ್ನು ಯಾರು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ತಿರುಮಲ ತಿರುಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಆದಾಯ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕುತೂಹಲ ಅನೇಕರಲ್ಲಿದೆ.

ತಿರುಮಲ ತಿರುಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, 2026ರ ಮೇ 27ರವರೆಗೆ 12 ಲಕ್ಷ 43 ಸಾವಿರ 63 ಭಕ್ತರು ಕೂದಲು ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದರು. 2023ರ ಮೇ ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ 10 ಲಕ್ಷ 18 ಸಾವಿರ 370 ಆಗಿದ್ದರೆ, 2024ರ ಮೇ ತಿಂಗಳವರೆಗೆ 10 ಲಕ್ಷ 65 ಸಾವಿರ 729 ಆಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಕೂದಲು ಅರ್ಪಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ 50 ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಕ್ತರಿಂದ ಮುಡಿ

ಬೇಸಿಗೆ ರಜೆ ಹಾಗೂ ವಾರಾಂತ್ಯದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಮಲದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಜನಸಂದಣಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. 2026ರ ಮೇ 18ರಿಂದ 23ರವರೆಗೆ ಆರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ 50 ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಕ್ತರು ಕೂದಲು ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೇ 23ರಂದು ಬರೋಬ್ಬರಿ 57 ಸಾವಿರ 580 ಭಕ್ತರು ಮುಡಿ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ಕೂದಲು ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದರು.

ಅರ್ಪಿಸಿದ ಕೂದಲನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೇ?

ಭಕ್ತರಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದ ಕೂದಲನ್ನು ಮೊದಲು ತಿರುಮಲದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅದನ್ನು ಕೆಳ ತಿರುಪತಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೂದಲನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ, ಅದರ ಉದ್ದ, ಬಣ್ಣ, ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತಿರುಪತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂದಲನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆರು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—

ವಿಧ 1 : 31 ಇಂಚಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ದದ ಕೂದಲು

ವಿಧ 2 : 16ರಿಂದ 30 ಇಂಚು

ವಿಧ 3 : 10ರಿಂದ 15 ಇಂಚು

ವಿಧ 4 : 5ರಿಂದ 9 ಇಂಚು

ವಿಧ 5 : 5 ಇಂಚಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ

ವಿಧ 6 : ಬಿಳಿ ಅಥವಾ ಬೂದು ಕೂದಲು

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ದವಾದ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೂದಲಿಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಕೂದಲನ್ನು ಯಾರು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾರೆ?

ಟಿಟಿಡಿ ಈ ಕೂದಲನ್ನು ಇ-ಹರಾಜಿನ ಮೂಲಕ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕೂದಲು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳ ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಈ ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖರೀದಿಸಿದ ಕೂದಲನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಗ್‌ಗಳು, ಹೇರ್ ಎಕ್ಸ್‌ಟೆನ್ಶನ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಸೌಂದರ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತಿರುಪತಿಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಪ್ಪು, ಹೊಳೆಯುವ ಮತ್ತು ಉದ್ದವಾದ ಕೂದಲಿಗೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಬೇಡಿಕೆ ಇದೆ. ಯುರೋಪ್, ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ಗ್ರಾಹಕರು ಹಾಗೂ ಫ್ಯಾಷನ್ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಈ ಕೂದಲನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಕೆ.ಜಿ. ಕೂದಲಿನ ಬೆಲೆ ಎಷ್ಟು?

ಕೂದಲಿನ ಬೆಲೆ ಅದರ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಕ್ಷನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ’ದ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಒಂದು ಇ-ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ವರ್ಗದ ಕೂದಲಿನ ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಲೆ ಸುಮಾರು 72,082 ರೂಪಾಯಿ ಪ್ರತಿ ಕೆ.ಜಿ. ಇದ್ದರೆ, ಐದನೇ ವರ್ಗದ ಕೂದಲಿನ ಬೆಲೆ ಕೇವಲ 135 ರೂಪಾಯಿ ಪ್ರತಿ ಕೆ.ಜಿ. ಆಗಿತ್ತು.

ಈ ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ವರ್ಗದ ಸುಮಾರು 600 ಕೆ.ಜಿ. ಕೂದಲು, ಐದನೇ ವರ್ಗದ ಬರೋಬ್ಬರಿ 2.83 ಲಕ್ಷ ಕೆ.ಜಿ. ಕೂದಲನ್ನು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಇಡಲಾಗಿತ್ತು.

2011ರಿಂದ ಇ-ಹರಾಜಿನಿಂದ ಆದಾಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ

ಹಿಂದೆ ತಿರುಪತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೂದಲನ್ನು ಏಜೆಂಟರ ಮೂಲಕ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ 2011ರಿಂದ ಇ-ಹರಾಜು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಪಾರದರ್ಶಕ ಹಾಗೂ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಕೂದಲಿಗೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಲೆ ದೊರೆಯಲು ಸಹಾಯವಾಯಿತು.

1938ರಿಂದ 1985ರವರೆಗೆ ಕೂದಲು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಖಾಸಗಿ ಕಂಪನಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 1985ರ ನಂತರ ಟಿಟಿಡಿಯೇ ಕೂದಲು ಅರ್ಪಣೆ ಕೇಂದ್ರಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು.

ಕೂದಲಿನ ಮಾರಾಟದಿಂದ ಕೋಟ್ಯಂತರ ರೂಪಾಯಿ ಆದಾಯ

ಭಕ್ತರು ಅರ್ಪಿಸುವ ಕೂದಲಿನ ಮಾರಾಟದಿಂದ ಟಿಟಿಡಿಗೆ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಆದಾಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಲಭ್ಯವಿರುವ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ—

2020-21 : 67 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ
2021-22 : 75 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ
2022-23 : 135 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ
2023-24 : 167 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ

ಇನ್ನು 2024-25ರಲ್ಲಿ ಕೂದಲಿನ ಮಾರಾಟದಿಂದ ಸುಮಾರು 190 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಆದಾಯ ದೊರೆಯುವ ಅಂದಾಜು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಆದಾಯ 200 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಯ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ.

ಪ್ರತಿದಿನ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಕೂದಲು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ

ತಿರುಮಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರನ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರತಿದಿನ ಸರಾಸರಿ 70ರಿಂದ 90 ಸಾವಿರ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬೇಸಿಗೆ ರಜೆ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಟಿಟಿಡಿಯ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜೂನ್ 29ರಂದು 95 ಸಾವಿರ 498 ಭಕ್ತರು ದರ್ಶನ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ 30 ಸಾವಿರ 231 ಭಕ್ತರು ಕೂದಲು ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದರು.

ಭಕ್ತಿಯ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯವರೆಗೆ…

ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕೂದಲು ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವ ಕೂದಲಿನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಇಂದು ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ತಿರುಮಲದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೂದಲು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ವಿಗ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಹೇರ್ ಎಕ್ಸ್‌ಟೆನ್ಶನ್ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಭಕ್ತರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಕೂದಲು ಮುಂದೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಾರಾಟದಿಂದ ತಿರುಮಲ ತಿರುಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಕೋಟ್ಯಂತರ ರೂಪಾಯಿ ಆದಾಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.